İttihat terakki Bektaşilik

 İttihat ve Terakki Cemiyeti’nde Bektaşi-Alevi Etkisi ve Siyasetçiler

1. Giriş

İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC), II. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte Osmanlı siyasetinde büyük rol oynamış, modernleşme, milliyetçilik ve merkeziyetçilik ilkeleriyle hareket eden bir yapılanmadır. Cemiyetin özellikle dinî reform ve laikleşme konularındaki tutumu, uzun yıllar dışlanmış olan Alevi-Bektaşi topluluklarında karşılık bulmuştur.

2. İttihatçılığın Laik-Modernist Zihniyeti ve Bektaşi Yakınlığı

İttihatçılık, merkezî ulemaya ve Sünni mezhep otoritesine karşı modern ve laik bir siyasal vizyon inşa etmeye çalıştı.

Bu vizyon, heterodoks İslam yorumlarına (Alevilik-Bektaşilik) daha yakın bir halk tabanı anlamına geliyordu.

 Kaynak:

Zürcher, Erik Jan. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2004.

Mardin, Şerif. Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908, İletişim Yayınları, 1994.

3. Bektaşi Kültürünün İçinden Gelen veya Temaslı Siyasetçiler

3.1 Talat Paşa

Edirneli, Rumeli kültür havzasında yetişmişti. Bektaşi dergâhlarının yoğun olduğu bir bölgede büyüdü.

Talat Paşa’nın özel mektuplarında kadın hakları, dinî taassup karşıtlığı ve halkçılık vurgusu göze çarpar.

Bazı tarihçiler onun “Bektaşiliğe yakın halk İslamı anlayışına sahip” olduğunu belirtir.

 Kaynak:

Ahmad, Feroz. İttihatçılıktan Kemalizme, Kaynak Yayınları, 1994.

Mango, Andrew. Atatürk: Modern Türkiye’nin Kurucusu, Kitap Yayınevi, 2000.

3.2 Resneli Niyazi Bey

1908 Devrimi’nin sembol ismidir. Makedonya/Resne bölgesi Bektaşi dergâhlarının güçlü olduğu bir coğrafyadır.

Bazı söylevlerinde "ulema tahakkümüne karşı halkın iradesi" vurgusu yapar, ki bu Bektaşi düşüncesine yakındır.

Resneli Niyazi’nin devrim yürüyüşünde, Sarı Saltuk efsanesine göndermeler yaptığı kaynaklarda yer alır.

 Kaynak:

Karpat, Kemal H. Osmanlı Modernleşmesi, İmge Kitabevi, 2002.

Berkes, Niyazi. Türkiye'de Çağdaşlaşma, YKY, 2004.

3.3 Enver Paşa

Manastır’da doğdu. Ailesinin ve çevresinin Bektaşi tekke kültürüne yakın olduğu iddia edilir.

Özellikle Balkan Aleviliği-Bektaşiliği ile temas hâlindeki bazı kurmay subaylarla (örneğin Kara Vâsıf) birlikte hareket etti.

 Kaynak:

Uyar, Mesut. Osmanlı Askerî Modernleşmesi ve Enver Paşa, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2006.

4. Bektaşi Tekkeleri ile İTC Arasındaki İlişki

4.1 Hacı Bektaş Dergâhı ve İttihatçılar

1908 sonrası Hacı Bektaş Dergâhı’nın postnişini Çelebi Cemalettin Efendi, İstanbul’a davet edildi.

Meclis-i Mebusan ve İTC ileri gelenleriyle temas sağladı, İTC’nin laikleşme sürecine moral destek verdi.

Kaynak:

Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998.

Melikoff, Irène. Uyur İdik Uyardılar: Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları, Cem Yayınevi, 1999.

4.2 Rumeli ve Anadolu’da Bektaşi Tekkelerinin Propagandası

Özellikle Trakya ve Balkan köylerindeki Bektaşi babaları, İTC lehine propaganda yapmış, cami-hoca sistemine karşı halk İslamı anlatısı geliştirmiştir.

 Kaynak:

Köksal, Yonca. İttihat ve Terakki’nin Rumeli Politikaları, Tarih Vakfı, 2007.

5. Cumhuriyet Dönemi ve Bektaşi Geleneğinin Tasfiyesi (1925 Sonrası)

İTC kadroları Cumhuriyet’i kurduktan sonra laikleşme sürecini radikalleştirdi.

Ancak bu süreçte 1925’te çıkarılan Tekke ve Zaviyeler Kanunu ile Bektaşi kurumları da kapatıldı.

Bu durum, Alevi-Bektaşi toplumları için çelişkili bir sadakat duygusu yarattı: Hem destekledikleri kadrolar iktidardaydı, hem de inanç kurumları lağvedildi.

 Kaynak:

Dressler, Markus. Writing Religion: The Making of Turkish Alevi Islam, Oxford University Press, 2013.

Kehl-Bodrogi, Krisztina. Syncretistic Religious Communities in the Near East, Brill, 1997.

6. Sonuç

İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin doğrudan “Bektaşi kimliği” taşıyan çok sayıda lideri olmamakla birlikte, cemiyetin laik, halkçı ve modernist yapısı, Alevi-Bektaşi kültürüyle örtüşen birçok siyasal davranış üretmiştir. Talat Paşa ve Resneli Niyazi gibi figürler, bu kesimle kültürel ve düşünsel düzeyde temas hâlindedir. Aynı zamanda Bektaşi tekkeleri, İttihatçı hareketi taşrada destekleyen önemli kurumlar olmuştur.

Mehmet Özgür Ersan Özgür Dede